Του Ταξχου (Ι) ε.α. Αθανάσιου Μπινιάρη, MSc  Μέλος του Δ.Σ. της Α.ΑΚ.Ε.

Ορισμένοι από εμάς φαίνεται να έχουμε υπερβολική πίστη στις ικανότητές μας. Γιατί αντιστεκόμαστε στην ιδέα ότι ίσως να μην είμαστε καλοί σε κάποιον τομέα; Φανταστείτε ότι τσακώνεστε με μια αρκούδα grizzly, χωρίς να είστε οπλισμένος. Ποιος πιστεύετε ότι θα κερδίσει; Σημειώνεται ότι η αρκούδα αυτή είναι παμφάγο ζώο και αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους θηρευτές στον κόσμο. Τι θα λέγατε για μια ευθεία μάχη με έναν κροκόδειλο ή με μια βασιλική κόμπρα;
Αυτές οι ερωτήσεις τέθηκαν σε 1.800 άτομα στις ΗΠΑ, την Άνοιξη του 2021, κατόπιν μιας έρευνας - δημοσκόπησης που διεξήχθη από τη φημισμένη βρετανική εταιρεία “YouGov”, η οποία εταιρεία βασίζεται στην ανάλυση δεδομένων, μέσω διαδικτύου. Το 6% των ερωτηθέντων υπολόγισε ότι θα μπορούσε να νικήσει την αρκούδα grizzly και τον κροκόδειλο, ενώ το 23% των ατόμων δήλωσε ότι θα κέρδιζε τη βασιλική κόμπρα. Ίσως κάποιοι από τους ερωτηθέντες να ήταν τύπου «Ταρζάν» και να είχαν εξαιρετικές πολεμικές ικανότητες. Πάντως, το πιθανότερο είναι να επιδεικνύονταν ή να είχαν καταγέλαστη υπερεμπιστοσύνη. Αυτή η επίμαχη λέξη αναφέρεται ευρέως και ως υπερβολική αυτοπεποίθηση.
Τι θα λέγατε, λοιπόν, να προσγειώσετε ένα αεροπλάνο σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης, χωρίς να το συντρίψετε και χωρίς να σκοτωθούν οι επιβαίνοντες; Θα μπορούσατε να το πράξετε αυτό, δεδομένου ότι δεν είστε πιλότοι; Η Kayla Jordan, καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Waikato της Νέας Ζηλανδίας, έκανε την ερώτηση αυτή κατά τη διάρκεια μιας έρευνας, που διεξήχθη τον Απρίλιο του 2022. Πάλι, όμως, τα επίπεδα υπερεμπιστοσύνης ήταν εντυπωσιακά. Οι μισοί από τους ερωτηθέντες σκέφτηκαν ότι είχαν δύο στις δέκα πιθανότητες να προσγειώσουν το αεροπλάνο με ασφάλεια. Όταν δε στους ερωτηθέντες προβλήθηκε ένα τρίλεπτο βίντεο με έναν εκπαιδευμένο πιλότο να προσγειώνει το αεροπλάνο, έγιναν ακόμη πιο σίγουροι, δηλώνοντας ότι είχαν τρεις στις δέκα πιθανότητες να το προσγειώσουν επιτυχώς. Το ένα τέταρτο των ερωτηθέντων προχώρησε ακόμη περισσότερο, λέγοντας ότι έχει fifty - fifty πιθανότητες να προσγειώσει το αεροπλάνο, χωρίς να σκοτωθούν οι επιβαίνοντες.
 Έτσι, κάποιοι απάντησαν «ΝΑΙ» σε ένα σενάριο, όπου ξαφνικά αναγκάστηκαν να πάρουν τα χειριστήρια του αεροπλάνου, χωρίς καμιά βοήθεια, ενώ ταυτόχρονα αναγνωρίζουν ότι η προσγείωση ενός αεροπλάνου είναι μια εργασία υψηλής εξειδίκευσης, που απαιτεί μεγάλη τεχνογνωσία. Ένας ικανός αριθμός ατόμων, χωρίς εμπειρία ή δεξιότητες, πιστεύει ότι δύναται να φέρει το αεροπλάνο με ασφάλεια στο έδαφος, ενώ η κοινή λογική υποστηρίζει το αντίθετο. Οι απόψεις αυτές εκφράστηκαν, παρά το γεγονός ότι το τρίλεπτο βίντεο τραβήχτηκε από το πίσω μέρος του πιλοτηρίου και δεν ακουγόταν ήχος, ενώ οι θεατές δεν μπορούσαν να δουν, από την πλευρά που βρίσκονταν, τι έκαναν τα χέρια του εκπαιδευμένου πιλότου.
Όμως, η υπερβολική αυτοπεποίθηση δεν εμφανίζεται μόνο σε καταστάσεις κινδύνου. Μια άλλη δημοσκόπηση της εταιρείας “YouGov”, ρώτησε 1.500 άτομα εάν θα μπορούσαν να κερδίσουν έναν πόντο σε ένα αγώνα τένις εναντίον της Serena Williams, της νούμερο 1 τενίστριας στην παγκόσμια κατάταξη επί 7 συναπτά χρόνια στο παρελθόν, εφόσον έπαιζαν μαζί της. Το 12% των ερωτηθέντων ανδρών θεώρησε ότι θα μπορούσε, ενώ στο σύνολο των ερωτηθέντων ανδρών και γυναικών απάντησε καταφατικά το 7%.
Η οδήγηση οχημάτων είναι ένας άλλος τομέας, όπου έχουμε μια υπερβολική αίσθηση των ικανοτήτων μας. Σε ερωτηματολόγια που έθεσε το Υπουργείο Μεταφορών της Σουηδίας σε οδηγούς οχημάτων στη Σκανδιναβία, το 2019, διαπιστώθηκε ότι οι 93 στους 100 οδηγούς πίστευαν ότι ήταν οδηγοί άνω του μέσου όρου. Ωστόσο, αυτό είναι απίθανο να συμβεί στατιστικά, διότι, εάν όλος ο πληθυσμός της Γης αποτελούταν από εξαιρετικούς οδηγούς, σπανίως θα καταγράφονταν τροχαία ατυχήματα. Αυτή η γνωστική προκατάληψη ενίοτε καλείται φαινόμενο Lake Wobegon, το οποίο πήρε την ονομασία του από την ομώνυμη πόλη, προϊόν φαντασίας, που δημιούργησε ο συγγραφέας Garrison Keillor στην πολιτεία της Μινεσότα (ΗΠΑ). Στην πόλη αυτή όλα τα παιδιά είναι άνω του μέσου όρου σε νοημοσύνη. Το συγκεκριμένο φαινόμενο συνιστά επί της ουσίας μια τάση για πολλούς ανθρώπους να πιστεύουν ότι είναι πάνω από τον μέσο όρο σε κρίση, αντίληψη, επαγγελματισμό, κλπ. Ένας πιο τεχνικός όρος για την τάση αυτή που έχουν πολλοί άνθρωποι είναι η απατηλή ανωτερότητα, η οποία μπορεί να τους οδηγήσει σε παράτολμες πράξεις, επιφέροντας ανείπωτες συμφορές. Δεν πρέπει να υποτιμάμε τις δυσκολίες! Κανείς δεν είναι ακατανίκητος!
 Από πού πηγάζει, λοιπόν, αυτή η υπερβολική αυτοπεποίθηση; Ένας προφανής παράγοντας είναι ο τύπος της προσωπικότητας. Στον χώρο της αεροπορικής κοινότητας, όλοι οι πιλότοι, αλλά και τα μέλη ιπτάμενου πληρώματος (μηχανικοί, αεροναυτίλοι, επόπτες φόρτωσης, κλπ), έχουν επίπεδα εμπιστοσύνης προς τον εαυτό τους, τα οποία καθορίζονται από την εμπειρία και την εκπαίδευσή τους, αλλά φυσικά και από τον τύπο της προσωπικότητάς τους. Σε ορισμένους, η εμπιστοσύνη, εξαιτίας της ιδιάζουσας σχέσης «εμπειρίας - εκπαίδευσης - προσωπικότητας», ανέρχεται σε υπερβολικό βαθμό και φθάνει τα επίπεδα της υπερεμπιστοσύνης. Η λέξη «υπερεμπιστοσύνη» αναφέρεται σε κάποιον - εν προκειμένω σε πιλότο ή σε μέλος ιπτάμενου πληρώματος - που δεν είναι ικανός να αξιολογήσει την πραγματικότητα, αλλά την αντιμετωπίζει με πνεύμα υπερβολικής αισιοδοξίας παρά τις αντίθετες ενδείξεις. Μια από τις ιδιόρρυθμες φάσεις της υπερεμπιστοσύνης είναι η μετ’ επιμονής αντίστασή μας στις μεταβολές. Ο άνθρωπος που έχει υπερβολική αυτοπεποίθηση διάκειται αρνητικά έναντι εκείνων που προσπαθούν να μεταβάλλουν τη στάση του, μολονότι ενδιαφέρονται για τη δική του ασφάλεια.
Όλοι μας πρέπει να σχεδιάζουμε το καλύτερο, αλλά να αναμένουμε ότι ίσως επέλθει και το χειρότερο. Δεν είναι απαραίτητο να υποστούμε κάτι για να γνωρίσουμε ότι είναι επικίνδυνο. Οι διαπιστώσεις και οι εμπειρίες γίνονται τρόποι μάθησης. Δεν χρειάζεται να χάσουμε τη ζωή μας για να μάθουμε τον καλύτερο τρόπο ζωής. Ωστόσο, υπάρχει και άλλος τύπος ανθρώπου, εκείνος ο οποίος γίνεται στατιστική του ατυχήματος. Ο τύπος αυτός δεν δύναται να μάθει από τους άλλους ή να συνταυτιστεί με άλλους, καθότι πάντοτε πιστεύει ότι «είμαι άτρωτος, τίποτα δεν είναι δυνατόν να με βλάψει».
Όμως, δεν έχει να κάνει μόνο με το ποιοι είμαστε, αλλά και με το τι κάνουμε. Εάν ανατρέξετε στα αποτελέσματα της μελέτης, όπου οι άνθρωποι παρακολούθησαν το τρίλεπτο βίντεο που τραβήχτηκε από το πίσω μέρος του πιλοτηρίου και δεν ακουγόταν ήχος, θα αντιληφθείτε ότι η συγκεκριμένη εμπειρία αύξησε την αυτοπεποίθησή τους. Οι συγγραφείς της μελέτης πιστεύουν ότι ο λόγος, που το βίντεο είχε τέτοιο αντίκτυπο σε εκείνους που το παρακολούθησαν, ήταν ότι λειτούργησε ως εφαλτήριο για να φανταστούν τον εαυτό τους σε αυτόν τον ρόλο, ήτοι να προσγειώσουν το αεροπλάνο με ασφάλεια. Το προφανές πρόβλημα, κατόπιν της ανεδαφικής αυτοπεποίθησης των συγκεκριμένων θεατών, είναι ότι μπορεί να δημιουργηθούν μεγάλοι μπελάδες. «Εάν πιστεύετε ότι μπορείτε να προσγειώσετε ένα αεροπλάνο όταν δεν μπορείτε, τότε οι υπόλοιποι επιβάτες θα σας είναι ευγνώμονες εάν επιτρέψετε σε κάποιον με περισσότερη εμπειρία να το πράξει».

Εν κατακλείδι, η ειλικρινής αξιολόγηση των ικανοτήτων μας συνιστά ζωτικό ζήτημα. Έτσι, εάν βρεθείτε αντιμέτωποι με μια αρκούδα grizzly, είναι μάλλον καλύτερα να αποφύγετε να τσακωθείτε, αλλά και εάν η Serena Williams σας προσκαλέσει σε έναν αγώνα τένις, ίσως είναι καλύτερα να της πείτε ένα ευγενικό «όχι». Οι φιλάρεσκες σκέψεις περί της ιδιότητας του άτρωτου ατόμου, αφενός ενισχύουν το εγώ και την ψυχή, αφετέρου, όμως, εκθέτουν το σώμα σε ποικίλους κινδύνους, και ειδικά στον δικό μας χώρο, τον αεροπορικό, κατά παράβαση των κανόνων του θεσμού της Ασφάλειας Πτήσεων και Εδάφους (ΑΠΕ).

Η ΥΠΕΡΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗ ΕΙΝΑΙ ΥΠΟΥΛΟΣ ΕΧΘΡΟΣ! ΦΟΝΕΥΕΙ!

Βιβλιογραφία - Πηγές

1.    Σμήναρχος (Ι) Μ. Τσίγκρης (1973). Η υπερεμπιστοσύνη και πως δημιουργείται. Περιοδικό «Η ΠΤΗΣΗ» (τεύχος 81), ΓΕΑ/ΔΑΠΕ.
2.    Claudia Hammond (2022). The dangers of being over-confident. https://www.bbc.com/future/article/20220901-the-dangers-of-being-over-confident.