Γράφει ο Σμήναρχος ε.α. Αριστοτέλης Γκρίτζαλης της 24ης Σειράς ΣΤΥΑ

   Όταν η αεροπορική υπεροχή μετριέται με το ανάστημα της ψυχής

Η ιστορική πράξη της 2ας Νοεμβρίου 1940 και το διαχρονικό πρότυπο του Έλληνα αεροπόρο
  Υπάρχουν στιγμές στην Ιστορία κατά τις οποίες η τεχνολογία, οι αριθμοί και οι υλικές δυνατότητες υποχωρούν μπροστά σε έναν παράγοντα που δεν αποτυπώνεται Aεύκολα σε στρατιωτικούς πίνακες: την ανθρώπινη βούληση. Είναι οι στιγμές κατά τις οποίες η επαγγελματική κατάρτιση συναντά την αποφασιστικότητα, η ψυχραιμία μετατρέπεται σε πράξη και το καθήκον αποκτά το υψηλότερο νόημά του.
  Μία τέτοια στιγμή καταγράφηκε στις 2 Νοεμβρίου 1940, όταν ο νεαρός Έλληνας αεροπόρος Μαρίνος Μητραλέξης, υπηρετώντας στην 22η Μοίρα Διώξεως της Ελληνικής Βασιλικής Αεροπορίας, πραγματοποίησε ένα από τα πλέον εντυπωσιακά και ασυνήθιστα κατορθώματα της ιστορίας της στρατιωτικής αεροπορίας.
  Δεν ήταν η αριθμητική υπεροχή που τον ανέδειξε. Δεν ήταν η τεχνολογική υπεροχή του αεροσκάφους του. Ήταν η ικανότητά του να λάβει, μέσα σε ελάχιστο χρόνο και υπό συνθήκες ακραίου κινδύνου, μια απόφαση που απαιτούσε εξαιρετική τόλμη, επιχειρησιακή αντίληψη και απόλυτη προσήλωση στην αποστολή.
  Ήταν η στιγμή κατά την οποία ο πιλότος υπερέβη τα όρια του συνηθισμένου και πέρασε στη σφαίρα του ιστορικού.

 Το ιστορικό και επιχειρησιακό πλαίσιο
  Τις πρώτες ημέρες του ελληνοϊταλικού πολέμου, η Ελληνική Βασιλική Αεροπορία καλούνταν να αντιμετωπίσει έναν αντίπαλο με σημαντικές αριθμητικές και υλικές δυνατότητες. Οι αποστολές αναχαίτισης απαιτούσαν υψηλό επίπεδο χειριστικής επάρκειας, ταχεία εκτίμηση της τακτικής κατάστασης και αποφασιστικότητα, καθώς κάθε εμπλοκή μπορούσε να εξελιχθεί σε αγώνα επιβίωσης.
  Η 22η Μοίρα Διώξεως, με έδρα τη Μίκρα της Θεσσαλονίκης, επιχειρούσε με καταδιωκτικά PZL P.24 πολωνικής κατασκευής. Στις 2 Νοεμβρίου 1940, ελληνικά καταδιωκτικά απογειώθηκαν για να αναχαιτίσουν ιταλικά βομβαρδιστικά που κατευθύνονταν προς τη Θεσσαλονίκη.
  Ανάμεσα στους χειριστές βρισκόταν ο Ανθυποσμηναγός Μαρίνος Μητραλέξης.
  Η αποστολή του ήταν σαφής: η αναχαίτιση του εχθρού και η προστασία του εθνικού χώρου. Ωστόσο, η εξέλιξη της αερομαχίας θα έφερνε το νεαρό αεροπόρο αντιμέτωπο με μια κατάσταση που υπερέβαινε τα συνήθη δεδομένα μιας αναχαίτισης.

Η στιγμή της απόφασης
  Κατά την αερομαχία, ο Μητραλέξης προσέβαλε ιταλικό τρικινητήριο βομβαρδιστικό τύπου CANT Z.1007. Όταν εξαντλήθηκαν τα πυρομαχικά του, βρέθηκε ενώπιον ενός κρίσιμου επιχειρησιακού διλήμματος: να διακόψει την εμπλοκή ή να επιχειρήσει να εξουδετερώσει τον αντίπαλο με τα μέσα που εξακολουθούσε να διαθέτει.

Επέλεξε να συνεχίσει
  Προσέγγισε το ιταλικό αεροσκάφος και, με εξαιρετικά επικίνδυνο ελιγμό, προσέβαλε με την έλικα του PZL το ουραίο πηδάλιο του βομβαρδιστικού. Η πρόσκρουση προκάλεσε ζημιές στα ζωτικά στοιχεία ελέγχου της πτήσης, με αποτέλεσμα το ιταλικό αεροσκάφος να χάσει τη δυνατότητα ασφαλούς ελέγχου και να καταπέσει.
  Η πράξη αυτή δεν πρέπει να εξετάζεται ως μια απλή εκδήλωση παρορμητικού ηρωισμού. Αποτελεί ένα εξαιρετικό περιστατικό πολεμικής δράσης, στο οποίο η αποφασιστικότητα συνδυάστηκε με τη γνώση των δυνατοτήτων του αεροσκάφους και την αντίληψη της ευκαιρίας που δημιουργούσε η συγκεκριμένη τακτική κατάσταση.
  Ο Μητραλέξης δεν διέθετε πλέον τα πυρομαχικά για να συνεχίσει την προσβολή με τον συμβατικό τρόπο. Δεν εγκατέλειψε, όμως, την αποστολή του. Αξιοποίησε το ίδιο το αεροσκάφος ως μέσο προσβολής, αποδεχόμενος τον άμεσο κίνδυνο για τη ζωή του.
  Αυτή ακριβώς είναι η ουσία της εξαιρετικής στρατιωτικής πράξης: η ικανότητα να ενεργείς αποτελεσματικά όταν τα συνήθη μέσα έχουν εξαντληθεί, χωρίς να χάνεις την επίγνωση του κινδύνου και της αποστολής.

Η επιστημονική αποτίμηση ενός εξαιρετικού αεροπορικού κατορθώματος
  Από την άποψη της ιστορίας της στρατιωτικής αεροπορίας, το περιστατικό παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
  Ο εμβολισμός δεν αποτελούσε κανονική ή επιθυμητή μέθοδο αεροπορικής εμπλοκής. Συνιστούσε μια εξαιρετικά επικίνδυνη επιλογή, καθώς μπορούσε να οδηγήσει στην απώλεια και των δύο αεροσκαφών. Η επιτυχία μιας τέτοιας ενέργειας εξαρτιόταν από την ακρίβεια της προσέγγισης, τον χρονισμό του ελιγμού, την εκτίμηση της σχετικής κίνησης των αεροσκαφών και την αποδοχή ενός ιδιαίτερα υψηλού κινδύνου.
  Στην περίπτωση του Μητραλέξη, η προσβολή του ουραίου πηδαλίου με την έλικα του PZL είχε καθοριστική σημασία, επειδή έπληξε ένα κρίσιμο στοιχείο ελέγχου του αντιπάλου. Το αποτέλεσμα δεν ήταν απλώς η πρόκληση ζημιών, αλλά η απώλεια της δυνατότητας ελεγχόμενης πτήσης από το ιταλικό βομβαρδιστικό.
   Η ιστορική σημασία του συμβάντος βρίσκεται, επομένως, σε τρία αλληλένδετα επίπεδα.
  Πρώτον, στην επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα της ενέργειας, η οποία οδήγησε στην εξουδετέρωση εχθρικού αεροσκάφους.
  Δεύτερον, στην αποφασιστικότητα του χειριστή να αναλάβει μια ακραία επικίνδυνη πρωτοβουλία όταν τα συμβατικά μέσα προσβολής είχαν εξαντληθεί.
  Τρίτον, στη συμβολική διάσταση του κατορθώματος, το οποίο ενσάρκωσε την αφοσίωση στην αποστολή και την ετοιμότητα ανάληψης προσωπικού κινδύνου για την εκπλήρωση του καθήκοντος.
  Η επιστημονική προσέγγιση δεν αφαιρεί τίποτε από τη συγκίνηση της ιστορίας. Αντιθέτως, επιτρέπει να κατανοήσουμε βαθύτερα γιατί η συγκεκριμένη ενέργεια ξεχωρίζει: όχι επειδή υπήρξε απλώς παράτολμη, αλλά επειδή απέδωσε επιχειρησιακό αποτέλεσμα μέσα σε εξαιρετικά δυσμενείς συνθήκες.

Η ολοκλήρωση της πράξης και το μέτρο του χαρακτήρα
  Η ιστορία του Μητραλέξη δεν ολοκληρώνεται με την πτώση του ιταλικού βομβαρδιστικού.
  Το ελληνικό καταδιωκτικό υπέστη ζημιές στην έλικα, αλλά ο χειριστής κατόρθωσε να πραγματοποιήσει αναγκαστική προσγείωση. Στη συνέχεια, σύμφωνα με τις ιστορικές αφηγήσεις του περιστατικού, συνέβαλε στη σύλληψη των επιζώντων μελών του ιταλικού πληρώματος.
  Η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Ο ίδιος άνθρωπος που λίγα λεπτά νωρίτερα είχε αναλάβει έναν εξαιρετικά επικίνδυνο ελιγμό, βρέθηκε πλέον στο έδαφος και αντιμετώπισε τον αντίπαλο ως αιχμάλωτο, στο πλαίσιο των στρατιωτικών υποχρεώσεων και των κανόνων του πολέμου.
  Η πολεμική γενναιότητα δεν εξαντλείται στην ικανότητα προσβολής του αντιπάλου. Περιλαμβάνει επίσης την αυτοκυριαρχία, την πειθαρχία και την ορθή συμπεριφορά μετά την ολοκλήρωση της μάχης.
  Στο πρόσωπο του Μητραλέξη διακρίνουμε, συνεπώς, όχι μόνο την τόλμη του μαχητή, αλλά και την ευθύνη του αξιωματικού.

Η αναγνώριση και η ιστορική παρακαταθήκη
  Η εξαιρετική αυτή πράξη τιμήθηκε με το Χρυσούν Αριστείον Ανδρείας, μία από τις σημαντικότερες πολεμικές διακρίσεις της ελληνικής στρατιωτικής ιστορίας.
  Η απονομή της διάκρισης δεν αποτελεί απλώς επιβράβευση ενός εντυπωσιακού κατορθώματος. Αποτυπώνει την αναγνώριση της στρατιωτικής αξίας μιας ενέργειας που υπερέβη τα συνήθη όρια της αεροπορικής εμπλοκής και απέκτησε διαχρονική θέση στη συλλογική μνήμη της Πολεμικής Αεροπορίας.
  Ο Μαρίνος Μητραλέξης δεν πρέπει να μνημονεύεται αποκλειστικά ως ο αεροπόρος που εμβόλισε ένα εχθρικό βομβαρδιστικό. Η σημασία του είναι ευρύτερη. Αντιπροσωπεύει μια γενιά χειριστών που κλήθηκαν να υπερασπιστούν την Ελλάδα σε συνθήκες πολεμικής δοκιμασίας, συχνά με περιορισμένα μέσα και απέναντι σε έναν αριθμητικά ισχυρότερο αντίπαλο.
  Η ιστορική μνήμη οφείλει να αναδεικνύει αυτές τις προσωπικότητες με τεκμηρίωση και σεβασμό. Όχι για να εξωραΐζει τον πόλεμο, αλλά για να διασώζει τα παραδείγματα ευθύνης, γενναιότητας και αυταπάρνησης που γεννήθηκαν μέσα στις σκληρότερες συνθήκες του.

Από τον Μίλα Μεσσηνίας στην εθνική μνήμη
  Ο Μαρίνος Μητραλέξης γεννήθηκε το 1916 στο Μίλα Μεσσηνίας και εντάχθηκε στην αεροπορική υπηρεσία σε μια εποχή κατά την οποία η στρατιωτική αεροπορία εξελισσόταν ραγδαία, ενώ η Ευρώπη οδηγούνταν σε μια νέα γενικευμένη σύγκρουση.
  Η καταγωγή του και η ένταξή του στην αεροπορική παράδοση της χώρας συνδέουν την προσωπική του διαδρομή με μια ευρύτερη ελληνική πραγματικότητα: ανθρώπους που προέρχονταν από τις τοπικές κοινωνίες και κλήθηκαν να αναλάβουν ευθύνες πολύ μεγαλύτερες από την ατομική τους ζωή
  Η μνήμη του, επομένως, δεν ανήκει μόνο στην Πολεμική Αεροπορία. Ανήκει στην ιδιαίτερη πατρίδα του, στη Μεσσηνία, στις νεότερες γενιές και σε κάθε άνθρωπο που αναζητεί στην Ιστορία παραδείγματα υπέρβασης του ατομικού συμφέροντος.
  Για την τοπική αυτοδιοίκηση, η τιμή προς τον Μητραλέξη δεν είναι μια τυπική επετειακή υποχρέωση. Είναι ευκαιρία ιστορικής παιδείας, ανάδειξης της τοπικής κληρονομιάς και ουσιαστικής σύνδεσης της νέας γενιάς με πρόσωπα που σημάδεψαν την εθνική διαδρομή.
  Για τους αποστράτους αξιωματικούς της Πολεμικής Αεροπορίας, αποτελεί υπόμνηση ότι η παράδοση ενός όπλου δεν διαμορφώνεται μόνο από τις τεχνικές του δυνατότητες, τα μέσα και τις επιχειρησιακές επιτυχίες του. Διαμορφώνεται, πάνω απ' όλα, από τους ανθρώπους που υπηρέτησαν τις αξίες του.
  Και για την κοινωνία συνολικά, η μορφή του Μητραλέξη προσφέρει ένα ερώτημα που παραμένει επίκαιρο: ποια είναι η πραγματική αξία της εκπαίδευσης, όταν έρχεται η στιγμή της κρίσης;
  Η απάντηση βρίσκεται στη στιγμή κατά την οποία η γνώση γίνεται υπεύθυνη πράξη, η πειθαρχία μετατρέπεται σε αποφασιστικότητα και η προσωπική ασφάλεια παύει να αποτελεί το μοναδικό κριτήριο της επιλογής.

Επίλογος — Η δόξα που αντέχει στον χρόνο
  Ο Μαρίνος Μητραλέξης ανήκει σε εκείνη την κατηγορία των ιστορικών προσώπων των οποίων το όνομα συνδέεται με μία συγκεκριμένη πράξη, αλλά των οποίων η πραγματική αξία υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια του περιστατικού.
  Ο εμβολισμός της 2ας Νοεμβρίου 1940 παραμένει μια εντυπωσιακή σελίδα της ελληνικής αεροπορικής ιστορίας. Πίσω, όμως, από την εικόνα του καταδιωκτικού που προσεγγίζει το εχθρικό βομβαρδιστικό, βρίσκεται ο άνθρωπος: ένας νέος αξιωματικός, εκπαιδευμένος να υπηρετεί, έτοιμος να αποφασίσει και ικανός να αναλάβει την ευθύνη της απόφασής του.
  Δεν χρειάζεται να παραμορφώσουμε τα γεγονότα για να αναδείξουμε το μεγαλείο του. Η αλήθεια της πράξης του είναι από μόνη της αρκετά ισχυρή.
  Η μνήμη του δεν απαιτεί υπερβολές. Απαιτεί γνώση, σεβασμό και διαρκή αναφορά στις αξίες που ενσάρκωσε.
  Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο δίδαγμα που μας αφήνει: ο ηρωισμός δεν μετριέται μόνο από το μέγεθος του κινδύνου που αντιμετωπίζει κανείς, αλλά και από την ευθύνη με την οποία επιλέγει να τον αντιμετωπίσει.
  Ο Μαρίνος Μητραλέξης δεν έμεινε στην Ιστορία επειδή το αεροσκάφος του ήταν ισχυρότερο από εκείνο του αντιπάλου. Έμεινε επειδή, όταν τα μέσα του εξαντλήθηκαν, η αποφασιστικότητά του δεν εξαντλήθηκε μαζί τους.
  Αυτό είναι το πραγματικό μέτρο της στρατιωτικής αρετής.
  Αυτή είναι η παρακαταθήκη του προς τις επόμενες γενιές.
  Κι αυτή είναι η τιμή που του αναλογεί: να μνημονεύεται όχι μόνο ως πρωταγωνιστής ενός σπάνιου αεροπορικού κατορθώματος, αλλά ως αξιωματικός που απέδειξε ότι η τεχνική γνώση αποκτά το βαθύτερο νόημά της όταν υπηρετεί το καθήκον, ότι η γενναιότητα απαιτεί κρίση και αποφασιστικότητα και ότι η ιστορική δόξα θεμελιώνεται σε πράξεις που αντέχουν στον χρόνο.
  Αιωνία η μνήμη του Μαρίνου Μητραλέξη. Τιμή και δόξα στον Έλληνα αεροπόρο που έγραψε με την πράξη του μία από τις πλέον ξεχωριστές σελίδες της ιστορίας της Πολεμικής Αεροπορίας.

Σμήναρχος ε.α. Αριστοτέλης Γκρίτζαλης
της 24ης Σειράς ΣΤΥΑ
Εκπρόσωπος του Σ.Α.Σ στο Ν. Αρκαδίας