Ποιά είναι η έννοια των λέξεων και ποιά βαρύτητα έχουν όταν αποδίδονται σε θεσμικά όργανα διοίκησης και εξουσίας

  Η παρακάτω ανάλυση αποτυπώνει προσωπική και υποκειμενική θεώρησή μου σχετικά με ορισμένους χαρακτηρισμούς που αποδίδονται άνευ ώριμης σκέψης σε πρόσωπα τα οποία κατέχουν θέσεις θεσμικής ευθύνης. Η προσέγγιση αυτή δεν αποσκοπεί στην προσωποποίηση ή στη στοχοποίηση συγκεκριμένων ατόμων, αλλά δίνεται μια ξεκάθαρη ερμηνεία της κοινωνικής και ηθικής βαρύτητας που ενδέχεται να φέρουν ορισμένες έννοιες, όταν συνδέονται με την άσκηση διοίκησης και εξουσίας.

   Α. Η έννοια του «δοσίλογου» και η θεσμική της βαρύτητα

   Ο όρος «δοσίλογος» αποτελεί έναν ιδιαίτερα βαρύ κοινωνικό και ιστορικό χαρακτηρισμό. Σε γενικό επίπεδο, χρησιμοποιείται για να περιγράψει το πρόσωπο που συνεργάζεται ή συμπράττει με δυνάμεις ή συμφέροντα ξένα προς το συλλογικό καλό, παραβλέποντας το καθήκον πίστης προς την κοινότητα, τον θεσμό ή τις αξίες που υποτίθεται ότι υπηρετεί. Παρότι η λέξη έχει ιστορική αφετηρία, στη σύγχρονη χρήση της αποκτά ευρύτερη ηθική και συμβολική διάσταση.

Κατά την προσωπική μου κρίση, όταν ένας τέτοιος χαρακτηρισμός αποδίδεται σε πρόσωπο που κατέχει θεσμική θέση, η βαρύτητά του ενισχύεται σημαντικά, διότι οι θεσμικοί ρόλοι προϋποθέτουν εμπιστοσύνη, αίσθημα ευθύνης και προσήλωση στο συλλογικό συμφέρον. Η ενδεχόμενη ταύτιση ενός θεσμικού προσώπου με την έννοια της ιδιοτέλειας ή της εξυπηρέτησης ημετέρων ή υμέτερων συμφερόντων κλονίζει τον πυρήνα της νομιμοποίησή του.

  Σε κοινωνικό επίπεδο, η χρήση μιας τέτοιας έννοιας δημιουργεί ισχυρούς συμβολισμούς. Η κοινωνία τείνει να προσλαμβάνει τον «δοσιλογισμό» ως ένδειξη ηθικής έκπτωσης και θεσμικής αναξιοπιστίας. Όταν δε ο χαρακτηρισμός αυτός συνδέεται με διοικητικό πρόσωπο, η συνέπεια μπορεί να είναι η αποδυνάμωση της συνοχής της ομάδας ή της υπηρεσίας που διοικείται, η απώλεια εμπιστοσύνης προς τη διοίκηση και η ενίσχυση κλίματος καχυποψίας.

  Επιστημονικά προσεγγίζοντας το ζήτημα, η εμπιστοσύνη αποτελεί βασικό παράγοντα θεσμικής αποτελεσματικότητας. Οποιοσδήποτε χαρακτηρισμός που υπονομεύει την αντίληψη περί ακεραιότητας της ηγεσίας μπορεί να λειτουργήσει διαβρωτικά, τόσο στην οργανωτική λειτουργία, όσο και στην κοινωνική συνοχή. Επομένως, ανεξαρτήτως του κατά πόσο ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, η ίδια η χρήση της λέξης «δοσίλογος» έχει ισχυρό ψυχοκοινωνικό αντίκτυπο.

  Β. Οι χαρακτηρισμοί «ψεύτης», «ανεκδίκητος», «ανελέητος» και οι επιπτώσεις στη θεσμική λειτουργία

  Οι χαρακτηρισμοί «ψεύτης», «ανεκδίκητος» και «ανελέητος» περιγράφουν διαφορετικές αλλά αλληλένδετες διαστάσεις συμπεριφοράς που επηρεάζουν την εικόνα και τη λειτουργικότητα ενός θεσμικού προσώπου.

Ο χαρακτηρισμός «ψεύτης» αφορά την έλλειψη ειλικρίνειας και αξιοπιστίας και σεβασμού. Σε επίπεδο διοίκησης, η αξιοπιστία αποτελεί θεμέλιο της ηγετικής νομιμοποίησης. Όταν ένα πρόσωπο γίνεται αντιληπτό ως αναξιόπιστο, μειώνεται η αποδοχή των αποφάσεών του και ενισχύεται η αμφισβήτηση απέναντι στις προθέσεις του. Η κοινή γνώμη αλλά και τα μέλη μιας ομάδας επεξεργάζονται τη συμπεριφορά αυτή ως ένδειξη έλλειψης διαφάνειας, γεγονός που αποδυναμώνει τη θεσμική συνοχή.

Ο χαρακτηρισμός «ανελέητος» παραπέμπει σε συμπεριφορά χωρίς επιείκεια, χωρίς ενσυναίσθηση και χωρίς αναλογικότητα στην άσκηση εξουσίας. Σε πρόσωπα με θεσμικό ρόλο, η αντίληψη αυτή ενδέχεται να οδηγήσει σε κλίμα φόβου, ψυχολογικής πίεσης και αποξένωσης. Η διοίκηση που γίνεται αντιληπτή ως ανελέητη δεν παράγει μόνο δυσαρέσκεια αλλά και αποσταθεροποίηση των εσωτερικών σχέσεων.

Ο χαρακτηρισμός «ανεκδίκητος» μπορεί να συνδεθεί με την απουσία ηθικής ευαισθησίας απέναντι στην αδικία ή την απουσία διάθεσης για αποκατάσταση ισορροπίας και δικαιοσύνης. Σε διοικητικό επίπεδο, μία τέτοια αντίληψη ενδέχεται να δημιουργήσει αίσθημα αδυναμίας προστασίας των μελών της ομάδας, ενισχύοντας την απογοήτευση και την αίσθηση εγκατάλειψης.

Η κοινή γνώμη, ως συλλογικός μηχανισμός κοινωνικής αξιολόγησης, επεξεργάζεται τέτοιους χαρακτηρισμούς μέσα από ηθικά και συναισθηματικά φίλτρα. Όταν οι παραπάνω ιδιότητες αποδίδονται σε πρόσωπα εξουσίας, ενισχύεται η κοινωνική απαξίωση όχι μόνο προς το ίδιο το πρόσωπο, αλλά συχνά και προς τον θεσμό που εκπροσωπεί. Αυτό συμβαίνει διότι η δημόσια εικόνα των θεσμών επηρεάζεται καθοριστικά από τα χαρακτηριστικά που αποδίδονται στους φορείς τους.

 Γ. Συμπερασματική αποτίμηση

 Κατά την ταπεινή μου  άποψη, οι έννοιες και οι χαρακτηρισμοί που αποδίδονται σε πρόσωπα θεσμικής ευθύνης, δεν λειτουργούν απλώς περιγραφικά αλλά και συμβολικά. Μεταφέρουν κοινωνικά νοήματα, επηρεάζουν αντιλήψεις και διαμορφώνουν συλλογικές στάσεις. Ιδίως όταν πρόκειται για βαρύτατες έννοιες όπως: «δοσίλογος» ή «ψεύτης» ή «ανελέητος» ή «ανεκδίκητος» η χρήση τους αποκτά πολλαπλασιαστική δύναμη, καθώς μπορεί να επηρεάσει την αξιοπιστία της ηγεσίας, την εσωτερική συνοχή των οργανωμένων ομάδων και την εμπιστοσύνη της κοινωνίας προς τους θεσμούς.

  Για τον λόγο αυτό, τέτοιοι χαρακτηρισμοί οφείλουν να χρησιμοποιούνται ή και καθόλου με ιδιαίτερη προσοχή και επίγνωση της βαρύτητας τους. Ακόμη και όταν εκφράζουν προσωπική κρίση, δύνανται να επηρεάσουν ουσιαστικά την κοινωνική αντίληψη και τη θεσμική σταθερότητα. Η επιστημονική και νηφάλια προσέγγιση αυτών των εννοιών βοηθά ώστε να αναδεικνύεται η σημασία τους, χωρίς να μετατρέπονται σε μέσα στοχοποίησης, αλλά σε αφορμές προβληματισμού γύρω από την ηθική διάσταση της εξουσίας και της διοίκησης.

Τέλος, με τη παραπάνω προσέγγιση του άρθρου δίνεται η δυνατότητα να αντιληφθεί κάποιος τη βαρύτητα των λέξεων, την έλλειψη ενσυναίσθησης του ατόμου που διακατέχεται από  τους παραπάνω χαρακτηρισμούς και έννοιες, αλλά και κατά πόσο ενοχοποιείται θεσμικά όταν αυτός παρεκκλίνει της καλής εκτέλεσης των καθηκόντων του.

Να επισημανθεί ότι, κανένας δεν είναι υπεράνω των νόμων που διέπουν τη δικαιοσύνη, γιατί η δικαιοσύνη δεν είναι τυφλή. Οι δε παραπάνω χαρακτηρισμοί του άρθρου θα πρέπει να χρησιμοποιούνται ή και καθόλου με ιδιαίτερη προσοχή  και επίγνωση της βαρύτητας τους, γιατί τις περισσότερες φορές επιφέρουν και την ανάλογη τιμωρία.

Η αφορμή αυτής της γραφής μου είναι, γιατί οι έννοιες και οι χαρακτηρισμοί των ως άνω λέξεων κυκλοφορούν ευρέως στη καθημερινότητα μας.

Σμχος ε.α. Αριστοτέλης Γκρίτζαλης 

της 24ης Σειράς ΣΤΥΑ

Εκπρόσωπος του Σ.Α.Σ στο Ν. Αρκαδίας